अनन्तं वासुकिं शेषं पद्मनाभं च कम्बलम्।
शङ्खपालं धृतराष्ट्रं तक्षकं कालियं तथा॥
एतानि नव नामानि नागानां च महात्मनाम्।
सायङ्काले पठेन्नित्यं प्रातःकाले विशेषतः॥
आज साउन शुक्ल पञ्चमी, अर्थात् नाग पञ्चमी। हिन्दू धर्म र नेपाली लोकसंस्कृतिमा गहिरो अर्थ राख्ने यस पर्वमा नागहरूको पूजा–आराधना गरी सर्पहरूप्रति श्रद्धा प्रकट गरिन्छ। सर्पलाई देवी–देवताको वाहन, पृथ्वी र वर्षाका प्रतीकका रूपमा समेत सम्मान गरिन्छ।
नाग पञ्चमीको दिन विशेषगरी नागदेवताको चित्र घरको ढोकामा टाँस्ने, दुध, दुग्धजन्य पदार्थ, अक्षता, फूल, दुबो आदि चढाएर पूजा गर्ने परम्परा छ। साथै नागलाई पीडा नदिन, हत्या नगर्न, र प्रकृतिको सन्तुलन जोगाउन पनि यस पर्वले सन्देश दिन्छ।
नेपाली संस्कृतिमा नाग पञ्चमी केवल धार्मिक पर्व मात्र नभई प्रकृतिसँगको सहअस्तित्वको प्रतीक पनि हो। कृषि प्रधान समाजमा वर्षा, उर्वरता, र सर्प–वन्यजन्तु संरक्षणसँग जोडिएको यो पर्वले मानव र प्राणीबीचको सन्तुलन र आदरभाव कायम राख्न प्रेरणा दिन्छ।
यसै दिनलाई नागको वासस्थान मानिने पाताल र भूमि सतहका छिद्र, नागका गुफा वा पोखरीहरूमा पूजा–आराधना गरिन्छ। साथै, कतिपय स्थानमा नाग पूजा विशेष जातीय परम्परा, कुल–पारिवारिक परम्परा र क्षेत्रीय संस्कारअनुसार फरक शैलीमा मनाइन्छ।
नाग पञ्चमी एउटा यस्ता पर्व हो, जसले हाम्रो धार्मिक आस्था, पर्यावरणीय चेतना र सामाजिक सहअस्तित्वको भावना बीच पुलको काम गर्छ। परम्परालाई आधुनिक मूल्यका साथ जोड्दै यस पर्वको सारलाई पछिल्ला पुस्तामा निरन्तरता दिन जरुरी छ।
