मानव सभ्यताको विकास पानीसँगै सुरु भएको हो, र आज पनि हाम्रो अस्तित्वको मूल आधार पानी नै हो। तर विडम्बना के छ भने, यही जीवनदायी स्रोतमा पहुँच आज विश्वभर समान छैन।
प्रत्येक वर्ष मार्च २२ मा मनाइने विश्व पानी दिवस २०२६ ले यस वर्ष गहिरो सन्देश दिएको छ—“जहाँ पानी बग्छ, त्यहाँ समानता बढ्छ।” यो केवल नारा मात्र होइन, विश्वव्यापी यथार्थको प्रतिविम्ब हो।
आजको विश्वमा पानी संकट साझा चुनौती बनेको छ, तर यसको प्रभाव सबैमा समान छैन। विकसित देशहरूमा पानी सहज रूपमा उपलब्ध हुँदा, विकासशील र अविकसित देशहरूमा अझै लाखौं मानिस सुरक्षित पिउने पानीबाट वञ्चित छन्।
विशेषगरी महिलाको जीवनमा यसको गहिरो प्रभाव देखिन्छ। ग्रामीण अफ्रिका, दक्षिण एशिया तथा अन्य क्षेत्रहरूमा महिलाहरूले दैनिक घण्टौं समय पानी बोक्न खर्च गर्छन्। यो केवल शारीरिक श्रम मात्र होइन—यसले उनीहरूको शिक्षा, रोजगारी र आत्मनिर्भरता पनि सीमित बनाउँछ।
उपलब्ध तथ्यांकअनुसार, पानीको अभाव भएका क्षेत्रमा महिलाहरूले दिनको ठूलो हिस्सा पानी व्यवस्थापनमै खर्च गर्छन्। असुरक्षित पानीका कारण परिवारमा रोग फैलिँदा उनीहरू नै हेरचाहकर्ताको भूमिकामा रहन्छन्। यसरी पानी संकट विस्तारै लैङ्गिक असमानताको संकटमा रूपान्तरित हुँदै गएको छ।
पानीको पहुँच केवल सुविधा होइन—यो मानव अधिकार हो। तर जब कुनै समुदायमा सुरक्षित पानी र सरसफाइको अभाव हुन्छ, त्यहाँ सामाजिक विभेद, गरिबी र असमानता झन् गहिरिन्छ। महिलाहरूलाई प्रायः पानीसम्बन्धी निर्णय प्रक्रियाबाट बाहिर राखिन्छ, नेतृत्व र नीति निर्माणमा अवसर दिइँदैन, र स्रोत तथा बजेटमा उनीहरूको पहुँच सीमित हुन्छ।
यसकारण, पानी व्यवस्थापनमा परिवर्तनकारी तथा अधिकार–आधारित दृष्टिकोण आवश्यक छ, जसले महिलाको आवाज र नेतृत्वलाई केन्द्रमा राख्छ।
नेपालको सन्दर्भमा खानेपानी र सरसफाइ क्षेत्रमा उल्लेखनीय प्रगति भए पनि अझै धेरै चुनौतीहरू बाँकी छन्। पहाडी तथा दुर्गम क्षेत्रहरूमा महिलाहरू आज पनि घण्टौं हिँडेर पानी ल्याउन बाध्य छन्। यसले उनीहरूको स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पार्नुका साथै बालिकाहरूको विद्यालय उपस्थितिमा कमी ल्याउँछ।
महिनावारी स्वच्छता व्यवस्थापन अझै धेरै ठाउँमा चुनौतीपूर्ण छ। धेरै विद्यालयहरूमा पर्याप्त शौचालय र पानी सुविधा नहुँदा किशोरीहरू पढाइ छोड्न बाध्य हुने अवस्था छ।
नेपालमा विभिन्न सरकारी तथा गैरसरकारी संस्थाहरूले खानेपानी, सरसफाइ र स्वच्छता कार्यक्रममार्फत सुधारका प्रयास गरिरहेका छन्। तर वास्तविक परिवर्तनका लागि महिलाहरूलाई निर्णय प्रक्रियामा सहभागी गराउने, स्थानीय तहमा महिला नेतृत्व सशक्त बनाउने र योजना निर्माणदेखि कार्यान्वयनसम्म लैङ्गिक दृष्टिकोण समावेश गर्नुपर्ने देखिन्छ।
जलवायु परिवर्तनले पानी संकटलाई अझ जटिल बनाएको छ। अनियमित वर्षा, बाढी, सुख्खा तथा स्रोतको क्षयले पानीको उपलब्धता अनिश्चित बन्दै गएको छ। यस्तो अवस्थामा सबैभन्दा बढी असर महिलाहरू र कमजोर समुदायमा पर्छ। त्यसैले समाधानका लागि दिगो, समावेशी र लचिलो रणनीतिहरू आवश्यक छन्।
पानी र समानताको यो अभियान सफल बनाउन सबैको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ। व्यक्ति स्तरमा पानी संरक्षण र समानताको समर्थन, विद्यालय तथा संस्थाहरूमा स्वच्छता शिक्षा र लैङ्गिक संवेदनशील पूर्वाधार,सरकार तथा स्थानीय तहमा समावेशी नीति निर्माण र महिला नेतृत्व—यी सबै अपरिहार्य छन्।
अन्ततः पानी केवल प्राकृतिक स्रोत मात्र होइन-यो अवसर हो। जब पानीमा समान पहुँच सुनिश्चित हुन्छ, तब मात्र स्वास्थ्य सुधार, शिक्षा विस्तार र आर्थिक सशक्तिकरण सम्भव हुन्छ, र समाज वास्तवमै समावेशी बन्छ। त्यसैले, “जहाँ पानी बग्छ, त्यहाँ समानता बढ्छ” भन्ने सन्देशलाई व्यवहारमा उतार्नु आजको आवश्यकता हो।
संजय कुमार न्यौपाने
सूचना अधिकारी, हेटौंडा खानेपानी व्यवस्थापन बोर्ड
हेटौंडा, मकवानपुर
